کلیات و اصول پرنده شناسی

اندام شناسی – دستگاه گوارش

دستگاه گوارش پرندگان ، مانند جانوران دیگر ، اندامی جهت خرد کردن و قابل جذب نمودن غذا است . پرندگان به علت تنوع بسیار زیاد و دامنه وسیع تغذیه خود ، متابولیسم ویژه ای دارند که هضم سریع غذا را ممکن می سازد . دستگاه گوارش پرندگان شامل قسمتهای زیر است :

دهان : در ابتدای دستگاه گوارش قرار دارد و در واقع شکاف بین دو آرواره است که سقف آن سخت و استخوانی است . زبان ، در کف دهان قرار دارد و شکل آن بستگی به انواع مختلف داشته ، از آرواره فرونوک تبعیت می کند . زبان در دارکوب بسیار بلند بوده ،‌ از انتهای نیم نوک بالا و پس سر کشیده می شود ، بدین طریق دارکوب می تواند از تمام طول آن استفاده کرده ، حشرات داخل سوراخ و شکاف درختان را شکار کند . منقار در بعضی از پرندگان ، در کناره ها مضرس ( دندانه دار ) است ولی در پرندگان عالی و متکامل‌تر دهان فاقد دندان است .

شکل زبان در دارکوب

حلق : در انتهای دهان واقع شده و در آن سوراخهای مری و نای قرار دارند . مری به شکل لوله ای با دیواره کم و بیش عضلانی بوده ، پس از جدا شدن از حلق به چینه‌دان ( در پرندگانی که چینه دان دارند ) یا به معده متصل می گردد . در پرندگانی که چینه دان دارند ، چینه‌دان ، بعد از مری قرار دارد ( مانند راسته ماکیانها و کبوتر ها ) و محلی برای جمع کردن و ذخیره سریع غذا است . پرنده در مواقع استراحت دانه های جمع شده را به تدریج نرم کرده ، مورد استفاده قرار می دهد . چینه دان برای پرندگان دانه خوار ضرورتی حیاتی دارد . به عنوان مثال ، پرندگانی مانند قرقاول و کبک که به خاطر گوشت لذیذشان شکار می شوند ، چون عموما صبح زود یا بعد از ظهر تغذیه می کنند ، احتیاج دارند در زمان کوتاهی به اندازه احتیاج تمام روز یا بعد از ظهر غذا بخورند ، چون معده آنها کوچک است ، آن را در چینه‌دان ذخیره کرده ، بعدا به مصرف می رسانند .

در بعضی از پرندگان مانند پلیکانها ، باکلان ها و لک لک ها حلق به صورت چینه دان کاذب بزرگ شده ، حالت زنبیل مانندی را برای حمل ماهی یا میوه پیدا کرده است . این پرندگان ماهی ها و سایر حیواناتی را که غالبا در مسافت بسیار دوری صید کرده اند ، در چینه دان ذخیره کرده به آشیانه حمل می کنند تا جوجه ها را به وسیله آنها تغذیه کنند .

گونه های دیگر از قبیل کرکس ها و لاشخورها که ممکن است گاهی تا چندین روز در پی یافتن غذا باشند ، هنگامی که غذا پیدا می کنند ، تا جایی که می توانند غذا خورده ، آن را در چینه دان ذخیره می کنند ؛ پس از آن تا چندین روز متوالی از غذاهای ذخیره شده استفاده می کنند .

چینه دان کبوتر دارای سلولهایی است که در نتیجه عملکردشان بر روی دانه ها ، آن را به مایع شیر مانندی که اصطلاحا به آن شیر کبوتر می گویند تبدیل می کند ؛ جوجه ها با فرو کردن منقار و سر در چینه‌دان والدین از این مایع استفاده می کنند .

معده : در قسمت چپ حفره شکم قرار دارد و از دو قسمت مشخص تشکیل شده است . قسمت اول همان ادامه مری است که به صورت غده ای نرم دیده می شود ؛ و در دنباله آن سنگدان ، که در واقع معده اصلی است ؛ با جداره سخت و عضلانی قرار دارد . اندازه معده در پرندگان مختلف بستگی به میزان غذای مصرفی آنها دارد . البته در پرندگان دانه خوار ، بخصوص آنهایی که از دانه های سخت تغذیه می کنند ، هر دو قسمت غده ای و معده اصلی به منظور خرد و نرم کردن دانه ها سفت و قوی است . اما چون پرندگان حشره خوار احتیاجی به قوی بودن معده اصلی ندارند ، قسمت غده ای ( قسمت اولی معده یا معده اول ) بزرگتر از معده اصلی است .

دستگاه گوارش پرندگان ( اقتباس از کتاب  Cooper 1979 )

همانگونه که در شکل دیده می شود روده کوچک در نزدیکی معده اول به معده اصلی وصل می شود . روده کوچک در پرندگان حشره خوار یا گوشتخوار خیلی کوتاه اما در پرندگان همه‌چیز‌خوار و گیاه‌خوار بلند و توسعه یافته است . روده بزرگ پرندگان به صورتی است که از روده کوچک قابل تشخیص نبوده ، تغییر تکاملی آن به شکلی است که کمترین مقدار هضم در آن انجام می گیرد . البته بین روده کوچک و بزرگ دو زائده به نام روده کور یا سکوم وجود دارد که اندازه آن در پرندگان مختلف بسیار متفاوت است .

در اردک ، غاز و قو این زوائد خیلی بزرگ است . ظاهرا ترشحات این غدد در تجزیه مواد سلولزی اهمیت فراوان دارد . در انتهای روده بزرگ کلواک ( Coloaca ) قرار دارد . کلواک بین دستگاه گوارش و دستگاه تناسلی مشترک بوده ، در انتها به مخرج یا مقعد ختم می شود ، در واقع  محل باز شدن روده ها ، مجرای تخم و مجرای ادراری است .

اندام شناسی - دستگاه گوارش

به دليل دسترسي آسانتر و راحت‌تر مطالب و عكسها ، مطالب دسته بندی شده است